Begroting vs realisatie: zo maak je elke maand een afwijkingenanalyse, met uitgewerkt voorbeeld
Manoj Tutika · Gepubliceerd 16 november 2026 · Laatst gecontroleerd 16 november 2026
Werk je hier zelf aan? Praat met Mark, onze medeoprichter. We lossen het graag samen met je op.
Wat is begroting vs realisatie?
Een begroting vs realisatie is een overzicht waarin je per periode de begrote bedragen naast de werkelijk geboekte cijfers zet. Per regel zie je de afwijking in euro en in procent. Het doel is niet het overzicht zelf, maar de vraag die het oproept: waarom wijkt deze regel af, en wat betekent dat voor de rest van het jaar?
De begroting is in de praktijk een exploitatiebegroting. De KVK omschrijft die als het overzicht van verwachte omzet en kosten over een periode, zodat je ziet of je winst of verlies maakt. De realisatie komt uit je grootboek, na de maandafsluiting. Zolang de afsluiting niet klaar is, vergelijk je appels met halve appels.
Hoe stel je een begroting op die je kunt vergelijken?
De meeste afwijkingenanalyses lopen vast op een begroting die anders is opgebouwd dan de boekhouding. Wie begroot op "marketing" terwijl er geboekt wordt op vijf rekeningen, besteedt elke maand een uur aan het omzetten. Bouw de begroting daarom op in dezelfde structuur als je administratie.
- Begin met de omzet. Reken met aantallen en prijzen per product of dienst, en onderbouw ze met contracten, offertes en vorig jaar.
- Begroot de kostprijs van de omzet als percentage of per eenheid, zodat die meebeweegt met het volume.
- Zet de vaste kosten per kostensoort: personeel, huisvesting, marketing, overige bedrijfskosten. Neem afschrijvingen op als jaarlijkse afschrijving, niet als aanschafprijs, zoals de KVK ook adviseert.
- Verdeel elk jaarbedrag over de maanden volgens het werkelijke patroon. Een seizoensbedrijf begroot december niet als een twaalfde van het jaar.
- Leg de begroting vast op dezelfde grootboekrekeningen en, waar je die gebruikt, dezelfde kostenplaatsen als je boekhouding.
- Maak een tweede scenario, bijvoorbeeld een voorzichtige variant met 10% minder omzet. Dat helpt bij de bespreking met de bank of aandeelhouders.
Begroting in Exact Online
Exact Online kent budgetten per budgetscenario, grootboekrekening, boekjaar en periode, en optioneel per kostenplaats of kostendrager. Je kunt dus meerdere scenario's naast elkaar vastleggen, bijvoorbeeld de oorspronkelijke begroting en een bijgestelde forecast. Exact beschrijft in zijn finance-brochure ook het vergelijken van een normaal budget met een positieve en een negatieve variant. Leg de begroting vast in de administratie zelf, niet alleen in een los spreadsheet. Dan lees je realisatie en begroting uit dezelfde bron.
Hoe ziet een begroting vs realisatie eruit? Een uitgewerkt voorbeeld
Een groothandel met een omzet van ongeveer € 5 miljoen per jaar sluit oktober 2026 af. Afwijking is realisatie min begroting. Bij kosten is een positieve afwijking ongunstig, bij omzet en marge gunstig.
| Regel | Begroting | Realisatie | Afwijking | Afwijking % | Beoordeling |
|---|---|---|---|---|---|
| Omzet | € 420.000 | € 396.500 | € -23.500 | -5,6% | Ongunstig |
| Kostprijs van de omzet | € 168.000 | € 162.300 | € -5.700 | -3,4% | Gunstig |
| Brutomarge | € 252.000 | € 234.200 | € -17.800 | -7,1% | Ongunstig |
| Personeelskosten | € 118.000 | € 121.400 | € 3.400 | 2,9% | Ongunstig |
| Huisvesting | € 14.500 | € 14.500 | € 0 | 0,0% | Op budget |
| Marketing | € 22.000 | € 31.200 | € 9.200 | 41,8% | Ongunstig |
| Overige bedrijfskosten | € 19.500 | € 17.800 | € -1.700 | -8,7% | Gunstig |
| Afschrijvingen | € 6.000 | € 6.000 | € 0 | 0,0% | Op budget |
| Bedrijfsresultaat | € 72.000 | € 43.300 | € -28.700 | -39,9% | Ongunstig |
Het bedrijfsresultaat ligt € 28.700 onder begroting. Drie regels verklaren bijna alles: de brutomarge, de marketing en de personeelskosten.
Hoe verklaar je een afwijking?
Een afwijking verklaren betekent haar opdelen in oorzaken die je kunt benoemen en waar iemand iets mee kan. In het voorbeeld gaat dat zo.
Haal bij de brutomarge volume en marge uit elkaar
De brutomarge is € 17.800 lager. De begrote marge was 60,0%. Was die marge gehaald op de lagere omzet, dan had de brutomarge € 237.900 bedragen. Het volume-effect is dus 60% van € 23.500 minder omzet, € 14.100. Het resterende deel, € 3.700, is een marge-effect: de werkelijke marge kwam uit op 59,1%. Twee verschillende gesprekken dus. Het volume gaat naar sales, de marge naar inkoop en prijsbeleid.
Is de marketing timing of een overschrijding?
Marketing ligt € 9.200 boven begroting. Kijk eerst of het timing is. Is een beurs die in november begroot stond in oktober betaald en geboekt, dan is de cumulatieve stand tot en met november weer op budget. Is het een campagne die er extra bij kwam, dan is het een echte overschrijding, en dan hoort er een besluit bij: compenseren in de rest van het jaar of het jaarbudget bijstellen.
Wat zit er in de personeelskosten?
€ 3.400 boven budget, 2,9%. Dat valt onder een drempel van 10%, maar is wel structureel als het om een extra inhuurkracht gaat. Noteer het en bekijk het opnieuw bij de volgende maand.
Werk met een vaste drempel
Spreek af welke afwijkingen je verklaart, bijvoorbeeld alles boven 10% en minimaal € 2.500. Toon de afwijkingen per maand en cumulatief tot en met de maand. Een losse maand is vaak vertekend door een factuur die net voor of na de periodegrens is geboekt. Cumulatief valt dat weg.
Hoe vaak maak je een begroting vs realisatie?
Elke maand, zodra de maandafsluiting klaar is. Per kwartaal is te laat: een afwijking die in juli begint, zie je dan pas in oktober. Een vast ritme werkt het best.
- Op werkdag 1 tot 5 sluit je de maand af, met overlopende posten en afschrijvingen geboekt.
- Op werkdag 6 draai je begroting vs realisatie per maand en cumulatief, met de afwijkingen boven de drempel gemarkeerd.
- Op werkdag 7 staat bij elke afwijking een verklaring, een eigenaar en een actie.
- Elk kwartaal stel je de forecast voor de rest van het jaar bij, naast de oorspronkelijke begroting.
Laat de oorspronkelijke begroting staan als referentie en zet de bijgestelde verwachting in een apart scenario. Dan zie je zowel hoe ver je van het plan afzit als hoe goed je forecast was. Lees ook hoe je de nauwkeurigheid van je forecast berekent.
Waar gaat het vaak mis?
- De realisatie wordt gedraaid voordat de maand is afgesloten, zonder overlopende posten. Dan lijkt de maand beter of slechter dan ze is.
- De begroting is per jaar gemaakt en lineair verdeeld, terwijl de omzet seizoensgebonden is.
- Kosten staan op een andere rekening dan begroot. Een abonnement dat op "overige kosten" is geboekt, lijkt dan een overschrijding daar en een onderschrijding bij ICT.
- Er worden verschillen verklaard die niemand verder helpen. Een goede verklaring eindigt met een besluit of een eigenaar.
Wat doen Thred's agents met begroting vs realisatie?
Thred is een team van AI-agents dat het dagelijkse werk van financeteams en accountantskantoren overneemt, in het boekhoudpakket dat je al gebruikt, binnen de regels die je team stelt. Voor begroting vs realisatie werken drie agents samen.
The Bookkeeper houdt je boekhouding bij. Bankmutaties worden afgeletterd, inkoopfacturen geboekt op de juiste rekening en kostenplaats, en afschrijvingen staan op tijd in Exact Online. Daardoor is de realisatie ook echt de realisatie. Een factuur op de verkeerde rekening wordt een vraag aan jou, geen afwijking in je rapport.
The Analyst volgt resultaten en afwijkingen. De agent leest de budgetten en de geboekte cijfers direct uit je administratie, zet ze per maand en cumulatief naast elkaar, past jouw drempel toe en splitst de afwijkingen op, zoals het volume- en marge-effect hierboven. Bij elke afwijking staan de boekingen die haar veroorzaken, zodat je in de chat kunt doorvragen: welke facturen zitten in die € 9.200 marketing?
The CFO is je finance lead als je er geen hebt, en zet de afwijkingen om in een verhaal voor de directie of aandeelhouders, met wat het betekent voor het jaarresultaat.
Elke boeking die een agent wil maken of corrigeren in Exact Online verschijnt eerst als voorstel dat je goedkeurt, tot je een regel instelt dat dit soort boeking zonder vragen mag. Wil je zien hoe dit in een maandrapport terechtkomt, lees dan het voorbeeld van een managementrapportage of bekijk Thred Layer.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen begroting en realisatie?
De begroting is wat je vooraf verwacht aan omzet en kosten per periode. De realisatie is wat er werkelijk in je boekhouding is geboekt. Het verschil tussen die twee heet de afwijking, en die verklaar je in de afwijkingenanalyse.
Hoe stel je een budgetplan op?
Begin bij de omzet, op basis van verwachte aantallen en prijzen. Zet daarna per kostensoort de verwachte kosten, inclusief afschrijvingen, en verdeel alles over de twaalf maanden volgens het patroon van vorig jaar. Leg het vast op dezelfde grootboekrekeningen als je boekhouding, zodat je later direct kunt vergelijken.
Hoe budgetteren als je weinig historie hebt?
Gebruik offertes, contracten en vaste lasten als basis en begroot de rest voorzichtig. Werk met twee scenario's, een normaal en een voorzichtig scenario. Na drie maanden realisatie stel je de rest van het jaar bij in een forecast, en laat je de oorspronkelijke begroting staan.
Wat is budget vs actuals?
Budget vs actuals is de Engelse term voor begroting vs realisatie. Je vergelijkt de begrote bedragen met de werkelijke cijfers uit de boekhouding, per periode en per rekening, en verklaart de verschillen. Internationale teams en investeerders gebruiken vaak de Engelse term.
Wanneer is een afwijking groot genoeg om te verklaren?
Spreek een drempel af, bijvoorbeeld 10% en minimaal € 2.500 per regel. Alles daaronder laat je staan. Zo besteed je je tijd aan de verschillen die het jaarresultaat echt raken, en niet aan afrondingen.
Kun je een begroting in Exact Online vastleggen?
Ja. Exact Online kent budgetten per budgetscenario, grootboekrekening, boekjaar en periode, en optioneel per kostenplaats of kostendrager. Daarmee kun je de begroting naast de geboekte cijfers leggen. Thred leest die budgetten en de realisatie direct uit je administratie.
Hoe vaak maak je een begroting vs realisatie?
Elke maand, direct na de maandafsluiting. Een kwartaal is te laat om nog bij te sturen. Maak de vergelijking per maand en cumulatief tot en met de maand, want een losse maand kan door timing van facturen vertekend zijn.
Bronnen
- KVK, Exploitatiebegroting maken
- KVK, Hoe maak je een financieel plan?
- Exact Online, REST API documentatie Budgets (budgetscenario, grootboekrekening, kostenplaats, kostendrager, boekjaar, periode)
- Exact, brochure Exact voor Finance (budgettering en budgetscenario's)
Lees verder
- Managementrapportage voorbeeld: opzet, KPI's en automatisch uit je administratie
- AI voor controllers: wat je uit handen geeft en wat je zelf houdt
- Forecast accuracy berekenen: MAPE, WAPE en bias met een uitgewerkt voorbeeld
- Maandafsluiting in Exact Online: stappenplan
- Kostenplaats
- Exact Online Power BI koppeling: connector, API of app, en wat een dashboard niet doet
Waar Thred helpt
Finance-agents boven op je bestaande boekhoudpakket. Jij bepaalt de regels, keurt het werk goed en pakt de uitzonderingen op. Geen migratie.
